جليل عرفان منش
56
جغرافياى تاريخى هجرت امام رضا ( ع ) از مدينه تا مرو ( فارسي )
خلافت بيست و نهمين خليفهء عباسى « 63 » به اتمام رسيده ، و همچنين با توجه به عبارت « عوام را اعتقاد بر اين است كه حضرت رضا عليه السّلام در آن مسجد نماز گزاردهاند » ، مبهم و متزلزل به نظر مىرسد و نقادى اعتماد السلطنه كه مىافزايد : « ولى اين حرف را اصلى نيست » اين ابهام و تزلزل را بيشتر مىكند . امّا آنچه ياقوت به نقل از « مسعر بن مهلهل » دربارهء قدمگاه و يا مسجد على بن موسى الرضا عليه السّلام مىنويسد : مستدلتر و محكمتر از روايت تحفة العالم است . قدمگاه و يا مسجد على بن موسى الرضا عليه السّلام ياقوت حموى در معجم البلدان و بغدادى در مراصد الاطلاع به نقل از مسعر بن مهلهل مىنويسد : در اهواز چند رود جارى است ، از جمله رود ششتر ( شوشتر ) است كه به وادى عظيمى مىرود و در وادى پلى بر روى آن بستهاند و بر روى پل مسجد وسيعى ساختهاند . . . در اين وادى ، شادروان محكمى از سنگ ساخته شده ، به اندازهء مخصوصى كه آب را به قاعده به چند بخش تقسيم مىكند . و روبروى شادروان ، مسجد على بن موسى الرضا عليه السّلام است كه وقتى حضرت از مدينه به خراسان تشريف مىبردند ، ساختند . « 64 » گزارشى نيز از مقدسى در احسن التقاسيم ( تأليف 375 ) وجود دارد و در آن اشاره به يك پل و مسجد و شادروان دارد كه در ميان رودخانهء دجيل ( كارون ) « 65 » قرار داشت . اين پل توسط امير عضد الدّوله « 66 » ويران و از نو بنا شد و بنا به گفتهء مقدسى مسجد ، مشرف بر رودخانه است . « 67 »
--> ( 63 ) - المسترشد ، او از سال 512 تا 529 حكومت كرد . ( 64 ) - به نقل از اعتماد السلطنه ، مرآت البلدان ، 1 / 132 . ( 65 ) - شادروان عظيم شوشتر را براى بالا آوردن آب رودخانه ساخته بودند تا آب از كاروان وارد نهرى كه حفر كرده بودند شود و ناحيهء خاورى آن شهر را مشروب سازد . لسترنج ، جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، ص 254 . ( 66 ) - امير عضد الدّولهء ديلمى از سال 338 تا 373 ه . ق حكومت كرد و در سال 367 اهواز را به تصرّف خود درآورد . ( 67 ) - لسترنج ، جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، ص 252 و 254 .